So sánh xã hội thời mạng xã hội: vì sao lướt xong thấy đời mình tệ

Chín giờ tối, Vy tắt đèn phòng, nằm nghiêng, và làm cái việc cô làm mỗi tối trước khi ngủ: mở Instagram. Ngón cái quẹt lên, đều đặn, gần như vô thức. Sáng nay cô còn thấy ổn. Cô hoàn thành cái deadline lằng nhằng, ăn tô bún bò ngon ở quán quen, còn nhắn tin cười với đứa bạn. Một ngày bình thường, không tệ.

Rồi trong mười phút, màn hình chạy qua vài thứ. Đứa bạn cấp ba đăng ảnh nhận chìa khóa căn hộ mới, chú thích ngắn gọn kiểu “cột mốc nhỏ”. Một chị đồng nghiệp cũ check-in ở Hội An, nắng vàng, váy lụa bay. Một anh cô từng học chung đại học vừa lên chức, cả một status dài về “hành trình”. Cuộn thêm chút nữa: đám cưới, con đầu lòng, chuyến đi Nhật mùa lá đỏ.

Vy gấp điện thoại lại. Úp xuống mặt nệm.

Và tự nhiên, không hiểu từ đâu, ngực cô nặng xuống một chút. Cái phòng trọ quen thuộc bỗng trông chật hơn. Công việc sáng nay vừa thấy ổn, giờ thấy nhỏ xíu, chẳng đi tới đâu. Cô hai mươi bảy tuổi, vẫn đi thuê nhà, vẫn chưa có gì để “khoe”. Không có chuyện gì xảy ra trong mười phút đó cả. Không ai nhắn tin trách móc cô, không tin xấu, không mất mát. Chỉ là vài tấm ảnh của người khác. Vậy mà cô nằm đó, mắt mở, thấy đời mình như vừa bị ai đó lặng lẽ hạ điểm.

Cô không nói ra được cái cảm giác này tên là gì. Nó không hẳn là buồn. Không hẳn là ghen tị, vì nghĩ tới chữ đó cô còn thấy hơi xấu hổ. Mấy người kia có làm gì cô đâu, họ vui thì mừng cho họ chứ. Nhưng có gì đó tủi tủi, âm ẩm, bám lại. Và cô tự trách luôn: “Sao mình nhỏ mọn vậy? Sao không mừng cho người ta được?”

Đó mới là phần đau nhất. Không phải mấy tấm ảnh, mà là việc cô quay ra tự đánh giá chính mình vì đã phản ứng như thế.

Cái đang diễn ra bên dưới không phải là lòng ganh tị

Hãy chậm lại ở đúng khoảnh khắc Vy gấp điện thoại. Trong đầu cô không có một suy nghĩ rõ ràng kiểu “mình thua nó”. Cái xảy ra nhanh và tự động hơn nhiều. Bộ não cô vừa quét qua vài chục dữ kiện về người khác, gồm nhà, chức, chuyến đi, đám cưới, rồi làm một phép tính nền mà cô không hề ra lệnh: mình đang đứng ở đâu so với đám này?

Phép tính đó chạy ngầm, trước cả khi cảm xúc kịp lên tiếng. Đến khi cô nhận ra thì chỉ còn lại phần dư của nó, là cái cảm giác xẹp xuống, khó gọi tên. Cô không chọn so sánh. Cô chỉ hứng chịu kết quả của một việc bộ não đã làm giúp cô, âm thầm, giống như nó điều hòa nhịp tim hay giữ thăng bằng khi cô bước đi.

Và vì cô không thấy được cơ chế đó, cô đổ lỗi cho nhân cách. “Chắc tại mình hay đố kỵ.” “Chắc tại mình chưa đủ trưởng thành.” Đây là chỗ nhiều người mắc kẹt: họ tưởng cảm giác lướt mạng xã hội thấy buồn là bằng chứng cho một khiếm khuyết trong con người mình. Nó không phải. Nó là một cơ chế bình thường đang bị đặt vào một môi trường bất thường.

Các nhà tâm lý gọi đó là so sánh xã hội

Năm 1954, nhà tâm lý học Leon Festinger đưa ra một ý tưởng mà giờ đã thành nền tảng: con người có một nhu cầu bẩm sinh là đánh giá bản thân, gồm năng lực, quan điểm, vị trí của mình, và khi không có thước đo khách quan nào, chúng ta đo bằng cách so với người khác. Ông gọi đó là so sánh xã hội (social comparison). Đây không phải thói hư tật xấu của thời đại, nó là một công cụ định vị.

Nhiều nhà tâm lý học tiến hóa lý giải cơ chế này theo lối sinh tồn, và cách kể đó nghe khá hợp lý dù không kiểm chứng trực tiếp được. Người tiền sử sống trong một nhóm vài chục người. Biết mình săn giỏi hay dở so với người bên cạnh, mình được coi trọng hay bị xem thường trong bộ tộc, đó có thể là thông tin quan trọng, liên quan tới chuyện được chia phần thịt, có bạn đời, có được nhóm bảo vệ hay không. Theo cách lý giải này, một bộ não biết để ý vị trí của mình trong nhóm sẽ có lợi thế nhất định. Dù ta không chứng minh được câu chuyện đó một cách chắc chắn, nó gợi ra một điều đáng ngẫm: xu hướng so sánh của Vy nhiều khả năng không phải lỗi cá nhân, mà là một thói quen tinh thần rất cũ, đang chạy trong một môi trường mà nó chưa từng được thiết kế cho.

Mạng xã hội bẻ cong cái xu hướng cũ ấy theo mấy cách rất cụ thể. Trước hết là quy mô. Con người vốn quen so với vài chục người trong tầm mắt, còn feed của Vy mỗi ngày đẩy tới hàng trăm, hàng nghìn người. Và không phải một ngày thường của họ, mà là những khoảnh khắc đỉnh: ngày nhận nhà, ngày cưới, ngày đi Hội An. Gộp lại, cô không so với một người. Cô so với một dòng chảy bất tận toàn đỉnh cao của cả nghìn cuộc đời, nén vào mười phút. Không ai sống nổi ở cái mức đó, vì không ai thật sự sống ở đó. Nó là một bản tổng hợp.

Kế đến là tính chọn lọc. Người ta đăng cái đẹp nhất, cắt cúp cái đẹp nhất, chọn góc đẹp nhất. Cái Vy nhìn thấy là bản trưng bày đã dựng sẵn, cái highlight reel. Còn cái cô đem ra so là gì? Là ngày thường của chính cô: cái phòng trọ bừa, deadline, tô bún ăn một mình. Cô so hậu trường lộn xộn của mình với sân khấu đã dàn dựng của người khác. Một trận đấu bị bẻ luật ngay từ đầu, mà cô không biết luật đã bị bẻ.

Còn một tầng nữa ít người để ý, là thuật toán không trung lập. Nhìn chung, các hệ thống đứng sau feed được thiết kế để giữ người dùng ở lại lâu nhất có thể, và nội dung khiến người ta dừng lại, nhìn lâu, cảm thấy nhoi nhói thường giữ chân tốt hơn nội dung phẳng lặng. Đó là cơ chế chung, và nó đủ để nói lên một điều: cái feed không chỉ tình cờ đưa tới mấy tấm ảnh gợi so sánh, mà cả một hệ thống đang được vận hành để tối đa thời gian cô ở lại. Ta không biết chính xác feed của riêng Vy đã học được gì về cô, và cũng không cần biết mới thấy điểm mấu chốt: với cỗ máy đó, sự chú ý của cô mới là thứ được đo, còn tâm trạng của cô nằm ngoài bảng tính.

Gọi đúng tên thứ đang nằm trong ngực

Vy nói cô “buồn”, nhưng buồn là chữ chung chung quá, và chính vì mơ hồ nên nó cứ lởn vởn không tan. Cái cô đang mang, nếu tách ra, thường là một hỗn hợp: một chút tủi thân, một cảm giác mình đi chậm hơn, và phần cô ngại thừa nhận nhất là một tia ghen tị. Ghen tị không biến cô thành người xấu. Nó chỉ là tín hiệu cho biết cô đang khao khát một điều gì đó cô coi trọng. Vấn đề không nằm ở việc có cảm giác đó, mà ở việc cô vừa có nó vừa tự đánh mình vì đã có.

Trong tâm lý học có một quan sát khá vững: việc gọi tên chính xác một cảm xúc, thay vì để nó là một khối “khó chịu” không hình dạng, làm dịu cường độ của nó. Đặt tên được thì bớt bị nó cuốn. Nên bước đầu tiên, ngay tối nay, không phải là sửa gì cả. Chỉ là nói thầm cho đúng: “Mình đang thấy tủi thân và hơi ghen tị sau khi lướt feed. Chấm hết.” Không kèm câu tự trách phía sau.

Từ đó, vài việc cụ thể hơn.

Học nhận ra dấu hiệu feed bắt đầu ăn mòn. Khi nào sự so sánh lan từ một chuyện (nhà cửa) sang mọi thứ không liên quan (tự nhiên thấy công việc, ngoại hình, cả bạn bè mình đều kém), đó là lúc bộ não đã chuyển từ “định vị” sang “tự gặm nhấm”. Nhận ra cảm giác đang tràn ra ngoài phạm vi của nó là tín hiệu để đặt điện thoại xuống, chứ không phải để cuộn tiếp tìm thêm bằng chứng mình thua.

Đổi mốc so sánh. Cái não sẽ so, cản không nổi, vậy cho nó một đối tượng công bằng: chính mình của một năm trước. Vy-của-năm-ngoái chưa qua được cái deadline sáng nay, chưa dám ăn một mình ở quán, hay lo lắng những thứ giờ đã nhẹ. So dọc theo thời gian của mình cho thông tin thật, vì đó là cùng một cuộc đời, cùng điều kiện, khác với so ngang với highlight reel của người lạ.

Và biết ơn, nhưng kiểu cụ thể, không phải khẩu hiệu. Đừng liệt kê “mình biết ơn sức khỏe, gia đình, công việc” một cách chung chung, vì cái đó não không tin. Thay vào đó, mỗi tối, một điều thật đã xảy ra hôm nay: tô bún bò lúc trưa nóng hổi, tin nhắn cười với đứa bạn. Một chi tiết chạm được. Nó hoạt động vì nó kéo sự chú ý về đời thật đang diễn ra của cô, thứ có thật, có mùi vị, đối trọng lại cái bản tổng hợp đã biên tập trên màn hình.

Vy lật điện thoại lên lại, nhưng lần này không mở app. Cô chỉ nhìn con số giờ: 9 giờ 14 tối. Cái nhà cô vừa thấy trên feed, cô không biết đứa bạn phải vay bao nhiêu, có hạnh phúc trong đó không, có những đêm nào nằm trằn trọc như cô lúc này không. Cô chỉ thấy một khung hình đã chọn, một câu chú thích đã gọt. Đó là dữ liệu đã qua biên tập, không đủ tư cách chấm điểm một ngày mà chính cô đã sống trọn từ sáng.

Nếu cái màn hình chỉ cho bạn xem phần người ta muốn bạn xem, thì cái cảm giác thua kém tối nay đang đo lường điều gì có thật, hay chỉ đang đo độ khéo của một tấm hình?