Sức mạnh của trì hoãn sự hài lòng.

Năm 1970, nhà tâm lý học Walter Mischel đặt một chiếc bánh trước mặt một nhóm trẻ và cho chúng chọn: ăn ngay bây giờ, hoặc chờ ông đi có việc rồi quay lại và được thưởng thêm chiếc thứ hai. Ai không chờ nổi thì chỉ được một chiếc. Không có gì lạ, vừa khép cửa ra ngoài là nhiều đứa vồ lấy bánh ăn liền. Nhưng một số đứa cầm cự được đủ lâu để nhận phần thưởng thứ hai. Mischel gọi nhóm này là “trẻ trì hoãn cao” (high-delay children).

Điều đáng chú ý nằm ở chỗ theo dõi về sau. Những đứa biết chờ hoá ra học ở trường tốt hơn, ít gặp rắc rối về hành vi hơn nhóm chỉ nhịn được vài phút — và điểm SAT trung bình cao hơn tới 210 điểm. Lớn lên, chúng tốt nghiệp đại học với tỉ lệ cao hơn và kiếm được nhiều tiền hơn. Ở đầu ngược lại, những đứa chật vật nhất với việc chờ đợi có tỉ lệ vào tù cao hơn khi trưởng thành, và dễ dính vào rượu, ma tuý hơn.

Nói cách khác, khả năng trì hoãn sự hài lòng — tức kiểm soát cơn bốc đồng — có lẽ là một trong những kỹ năng đáng học nhất để sống thành công và thấy đủ đầy. Câu hỏi là: học nó bằng cách nào?

Bí quyết không nằm ở “gồng”

Câu trả lời có thể nằm ngay trong cách mà những đứa trẻ trì hoãn cao xoay xở. Chúng không ngồi đó nghiến răng chống lại thèm muốn. Chúng đánh lạc hướng chính mình: quay ra chơi đồ chơi trong phòng, tự hát nghêu ngao, ngó lung tung khắp nơi trừ cái bánh. Nói gọn lại, chúng làm mọi cách để cái bánh biến khỏi đầu.

Đây là điểm mà nhiều người trong chúng ta làm ngược. Đứng trước miếng bánh kem trong tủ lạnh lúc 11 giờ đêm, ta thường chọn cách “gồng mình” — dán mắt vào nó và tự nhủ “không được ăn, không được ăn”. Càng nhìn, nó càng hiện rõ. Sức mạnh ý chí kiểu đối đầu trực diện thường thua, vì nó bắt bạn phải liên tục nghĩ về đúng thứ bạn đang cố quên.

Chuyển hướng chú ý, đừng chống lại nó

Ở một nghiên cứu thứ hai, Mischel đặt hai viên kẹo dẻo trước một nhóm trẻ khác, luật chơi vẫn như cũ: ăn viên đầu trước khi ông về thì mất viên thứ hai. Lần này ông thêm phần hướng dẫn tưởng tượng. Một nhóm được bảo hình dung mấy viên kẹo giống những đám mây — tròn, trắng, phồng xốp. Một nhóm khác được bảo nghĩ về vị ngọt, độ dai dẻo khi nhai. Nhóm thứ ba được bảo tưởng tượng về những chiếc bánh quy giòn, mặn.

Kết quả nhóm nghĩ kẹo như đám mây chờ lâu gấp ba lần nhóm nghĩ về vị ngọt của kẹo — cái này thì cũng dễ đoán. Nhưng bất ngờ nhất là nhóm được bảo tưởng tượng về niềm vui ăn bánh quy lại chờ được lâu nhất trong cả ba. Rõ ràng, hình dung về một món khoái khẩu khác đang không có ở đây kéo tâm trí đứa trẻ ra khỏi viên kẹo mạnh hơn cả việc cố nghĩ lại về viên kẹo theo kiểu “nó chỉ là cục mây thôi”.

Tức là một trong những cách hiệu nghiệm nhất để dứt mình khỏi một cám dỗ mà bạn không muốn chiều, là dồn chú ý sang một niềm vui khác. Lần tới, khi phải đối mặt với cám dỗ nào đó — miếng bánh, ly rượu, cái điện thoại đang nhấp nháy thông báo — đừng dựa vào ý chí để cưỡng lại. Hãy dời sự chú ý đi chỗ khác bằng cách nghĩ tới một thú vui khác không nằm sẵn trong tầm với: chuyến đi cuối tuần bạn đang lên kế hoạch, món ăn tối nay bạn định nấu, quyển sách đang đọc dở.

Nếu bạn dời được chú ý đủ lâu — đến khi cám dỗ bị dẹp khỏi tầm mắt, hoặc bạn tự đứng dậy đi khỏi chỗ đó — bạn sẽ hạ được cơn bốc đồng của mình tốt hơn hầu hết mọi cách khác từng thử. Không phải bằng cách đánh nhau tay đôi với ham muốn, mà bằng cách lặng lẽ quay lưng đi.

Theo Alex Lickerman, M.D. — “How to develop impulse control”, Psychology Today, 2012.