Những điều tôi đã học được về đàn ông

Tại sao đàn ông và phụ nữ lại chọn những công việc khác nhau, sống khác nhau, thậm chí nghĩ về chính mình theo những cách khác nhau? Bài này gom lại những gì tôi nhặt được khi đọc về chủ đề đó — phần lớn xoay quanh một ý mà nhà tâm lý học Roy Baumeister hay nhắc: nhiều khác biệt giữa hai giới không nằm ở chỗ làm được hay không, mà ở chỗ muốn hay không.

Khác biệt về khả năng, hay về động cơ?

Một người làm tốt một việc phụ thuộc vào hai thứ (cộng chút may mắn). Một là khả năng — anh ta làm được tới đâu. Hai là nỗ lực — anh ta muốn làm tới mức nào. Nỗ lực chính là động cơ, mà động cơ nói cho cùng là “thích và muốn”.

Khả năng mà thiếu hứng thú thì cũng không dẫn tới đâu. Bạn có thể giỏi nấu ăn nhưng cả đời không bao giờ mở quán, đơn giản vì bạn chẳng thích. Nên khi thấy đàn ông và phụ nữ làm những việc khác nhau, phần lớn là chuyện họ muốn khác nhau, chứ không hẳn làm được khác nhau.

Lấy câu hỏi kinh điển: sao ít nhà khoa học nữ hàng đầu? Rất có thể phụ nữ làm toán và khoa học tốt ngang đàn ông. Chỉ là nhiều người trong số họ không mê mấy thứ đó đủ để đánh đổi cả đời cho nó. Đó là khác biệt về động cơ, không phải về đầu óc.

Tổ tiên của chúng ta phần lớn là phụ nữ

Thử đoán trong số tổ tiên loài người, đàn ông chiếm bao nhiêu phần trăm? 50%? Sai. Con số ước tính là khoảng 67% phụ nữ, 33% đàn ông. Nghĩa là trong lịch sử, số phụ nữ có con để lại dòng dõi nhiều gấp đôi số đàn ông làm được điều đó.

Nghe vô lý, nhưng hình dung một hòn đảo nguyên thủy chỉ có bốn người: Jack, Jim, Sally và Sonya — hai nam hai nữ, đúng 50-50. Giả sử Jack đẹp trai giàu có, Jim vừa xấu vừa nghèo. Jack lấy được cả hai cô, Jim ở không. Con của Jack với Sally là Doug, con của Jack với Sonya là Lucy. Gộp đời sau lại — Doug và Lucy — thì tổ tiên của chúng gồm Jack, Sally, Sonya: hai nữ một nam, tức 67% là phụ nữ. Jim biến mất khỏi cây gia phả.

Chuyện này lặp đi lặp lại qua hàng vạn năm. Gần như mọi phụ nữ đều có con. Nhưng nhiều đàn ông thì tuyệt tự — họ không cạnh tranh nổi để có bạn đời. Chênh lệch trong “thành công sinh sản” đó là nền tảng để hiểu vì sao đàn ông hành xử khác phụ nữ tới vậy.

Phụ nữ không cần tham vọng để có con. Đàn ông thì có: kẻ nhiều tham vọng để lại nhiều hậu duệ hơn kẻ an phận. Nói cách khác, phần lớn đàn ông hôm nay là con cháu của những ông tổ dám và muốn trội hơn người khác.

Ví dụ cực đoan nhất là Thành Cát Tư Hãn. Người ta ước tính một tỉ lệ đáng kể dân Trung Á ngày nay mang chút dòng máu của ông. Hàng triệu người, từ một cá nhân. Một người đàn ông muốn để lại dấu sinh học lớn tới thế thì phải cực kỳ tham vọng, tài năng, và sẵn sàng lao vào hiểm nguy, chịu gian khổ khủng khiếp để theo đuổi cái mình muốn.

Còn người đàn ông không màng hơn thua, thấy dễ chịu là đủ, để người khác vượt qua mình — cái tâm thế mà nhiều phụ nữ thấy hoàn toàn ổn — thì thường ít con cháu hơn hẳn.

Với phụ nữ, mạo hiểm gần như vô nghĩa về mặt sinh sản. Kể cả một người phụ nữ đi chinh phục cả thế giới, cô ấy cũng chỉ sinh được cùng lắm hơn chục đứa con. Nếu suốt ngày trên lưng ngựa và ngoài chiến trường như Thành Cát Tư Hãn, cô ấy còn chẳng có thời gian mang bầu. Cố thêm cũng không được thưởng thêm. Một phụ nữ không thể có hàng trăm con. Vài người đàn ông thì có thể.

Bạn có thể ngồi tranh luận kiểu triết lý: sống nào đáng hơn — ở nhà an toàn êm ấm, sống trọn đời rồi ra đi nhẹ nhàng, hay lăn ra thế giới đầy nguy hiểm và đau đớn? Nhưng đó không phải vấn đề ở đây. Vấn đề là: con người hôm nay là hậu duệ của những người đàn ông dám liều — và đã thắng.

Vì sao đàn ông hay rơi vào hai cực

Nhìn nhóm thông minh nhất và nhóm kém nhất, bạn sẽ thấy đàn ông đông hơn phụ nữ ở cả hai đầu. Cao nhất và thấp nhất cũng vậy. Về tính cách thì sao? Các nhà nghiên cứu ở Đại học Pennsylvania phát hiện đàn ông cũng có nhiều điểm cực hơn: tử tế hết mực và độc ác hết mực, tò mò và bảo thủ, khôn ngoan và non nớt, tự chủ và buông thả, khiêm nhường và ái kỷ. Đàn ông dồn về hai rìa, phụ nữ tụ về giữa.

Một cách lý giải: tiến hóa giống như một phòng thí nghiệm mù, cứ thử tổ hợp gen mới xem cái nào ra “phiên bản người” tốt hơn. Phần lớn phép thử thất bại. Lấy trí thông minh làm ví dụ — để nó tiến hóa, tự nhiên phải tráo đổi gen để tạo đủ kiểu bộ não; nhiều tổ hợp hỏng, cho ra những bộ não yếu.

Vấn đề là “dọn” những phép thử hỏng đó. Ở phụ nữ rất khó, vì gần như ai cũng sinh con, nên gen dở cứ thế truyền tiếp qua nhiều đời. Ở đàn ông thì phần lớn không để lại con cháu — chỉ những người thành công nhất mới truyền được gen. Thành ra tự nhiên “làm thí nghiệm” chủ yếu trên đàn ông: phép thử hỏng bị loại nhanh (người đàn ông đó không có con), phép thử trúng thì lan rộng. Đó là lý do đàn ông trải ra hai cực, còn phụ nữ ổn định ở khoảng giữa an toàn.

Chuyện đi làm: ai làm nhiều hơn ai?

Có một câu quen tai: phụ nữ làm việc nhiều hơn đàn ông. Nhưng khi đo kỹ thì không phải vậy. Một nghiên cứu cẩn thận kết luận đàn ông và phụ nữ làm gần như bằng nhau về tổng số giờ, nếu bạn tính đủ mọi loại việc — kể cả việc nhà lẫn những việc ít ai đếm.

Cái ý “phụ nữ làm nhiều hơn” phần lớn đến từ những khảo sát nữ quyền phỏng vấn chủ yếu phụ nữ, hỏi họ làm mấy tiếng và chồng làm mấy tiếng. Bảng hỏi thường dày đặc câu về việc nhà — nấu ăn, giặt giũ, chăm con — mà thưa thớt câu về mấy việc đàn ông hay ôm: sửa xe, làm vườn, vác nặng, chạy vạy chuyện ngoài. Đếm lệch thì ra kết quả lệch.

Thêm nữa, người ta khai giờ làm không đáng tin lắm — ai cũng có xu hướng thổi phồng. Nghiên cứu của J.P. Robinson và G. Godbey hỏi mọi người làm mấy tiếng, rồi bảo họ ghi nhật ký từng việc mỗi ngày. Nhật ký không khớp với con số họ tự khai — thực tế thấp hơn lời khai. Và không rõ vì sao, phụ nữ khai vống hơn đàn ông khoảng 2 tiếng mỗi tuần.

Tiền, rủi ro, và cách đàn ông thương lượng

Đàn ông chịu mạo hiểm hơn để đổi lấy lương cao hơn. Ở đâu cũng vậy, việc càng nguy hiểm càng trả cao — đó là một cuộc đổi chác: an toàn lấy tiền, và đàn ông hay chọn tiền.

Theo thống kê của chính phủ Mỹ, đàn ông đứng sau hơn 90% bằng sáng chế sản phẩm mới. Cũng đàn ông chiếm hơn 90% số người chết vì tai nạn lao động. Họ nhận việc nguy hiểm, đổ thời gian vào những ý tưởng có thể thành hoặc chẳng thành gì. Nghĩ tới mấy nghề như thợ điện leo cột cao, thợ hàn trên giàn giáo, tài xế đường dài — gần như toàn đàn ông, và cũng chính là chỗ dễ mất mạng nhất.

Để làm được việc nguy hiểm, người ta phải bóp cảm xúc lại. Đàn ông xưa nay nổi tiếng là “mất kết nối” với cảm xúc của chính mình — không phải tự nhiên, mà vì công việc đòi hỏi thế: tập trung vào nhiệm vụ, không để sợ hãi cản đường. Một phần lý do các xã hội truyền thống đẩy việc nguy hiểm cho đàn ông là vì cần cái sự lì đó.

Đàn ông cũng chọn nghề theo tiền nhiều hơn. Hỏi “bạn có nhận một công việc căng thẳng, khó chịu để đổi lấy lương cao không?” — đàn ông nói có nhiều hơn phụ nữ. Và khi được mời một mức lương, phụ nữ có xu hướng gật, còn đàn ông hay mặc cả thêm, hay lý sự vì sao mình đáng được nhiều hơn. Có lúc trúng, có lúc trượt. Nhưng không thử thì chắc chắn không được gì.

Gom lại, tất cả những cái trên đều là chuyện động cơ: đàn ông muốn thành công hơn, làm lâu giờ hơn, để ý tiền nhiều hơn, ra quyết định dựa trên tiền nhiều hơn, và sẵn sàng hy sinh nhiều hơn để thắng.

Thân mật kiểu phụ nữ, đám đông kiểu đàn ông

Nói phụ nữ “giỏi giao tiếp” hơn cũng đúng, nhưng chỉ trong phạm vi quan hệ thân mật một-một. Bước ra nhóm lớn thì đàn ông lại xoay xở tốt hơn. Nôm na: phụ nữ được “thiết kế” cho những mối quan hệ nhỏ, sâu, gần gũi; đàn ông cho những nhóm đông, nhiều đầu mối, nhiều người.

Phụ nữ bộc lộ cảm xúc nhiều hơn; đàn ông hay giữ trong lòng, thậm chí chối. Trong quan hệ thân mật, bộc lộ cảm xúc là tốt — hai người mở lòng thì hiểu nhau hơn. Nhưng giữa một nhóm lớn, hở cảm xúc ra là dễ bị đối thủ đọc vị và khai thác. Đi mặc cả cái áo hay chiếc xe cũ mà để lộ mình đang thèm món đó tới đâu, coi như mất giá ngay.

Khóc là ví dụ hay. Khóc trước người thương thì rất hiệu quả — nó kéo sự chú ý và khơi lòng muốn giúp (em bé khóc chính là vậy). Nhưng khóc cũng phơi ra điểm yếu; khóc trước đối thủ hay kẻ thù là mời họ tấn công. Bộc lộ nỗi sợ cũng thế: hữu ích với người thân, tai hại giữa đám đông. Nghĩ tới lính sắp ra trận — một người run sợ ra mặt thì được gì? Ai cũng đang tự vật lộn nuốt nỗi sợ của mình để làm cái phải làm; một người bật khóc chỉ khiến cả nhóm khó hơn, kéo tụt tinh thần chung.

Tức giận là ngoại lệ, và đàn ông sẵn sàng phô cảm xúc này hơn. Giận có cái lợi khi đối phó với người lạ. Vài nghiên cứu gần đây cho thấy tỏ ra giận dữ trong lúc thương lượng có thể khiến phía bên kia chịu xuống nước, chấp nhận một thỏa thuận thiệt cho họ và lợi cho người đang giận. Trong nhóm lớn, cái kiểu nói thẳng, đòi thẳng điều mình muốn của đàn ông nhiều khi lại hợp việc.

Hai kiểu công bằng

Công bằng quan trọng ở mọi mối quan hệ, lớn hay nhỏ. Nhưng có hai loại. Tiếng chuyên môn gọi là equality và equity. Equality là chia đều — ai cũng như ai. Equity là chia theo đóng góp — ai làm nhiều, tạo ra nhiều thì nhận nhiều.

Phụ nữ nghiêng về chia đều. Đàn ông nghiêng về chia theo công. Cái nào công bằng hơn? Cả hai đều là “công bằng”, chỉ khác góc nhìn, và bạn không thể làm cả hai cùng lúc — chia theo công thì tự nó đã không còn chia đều.

Quan hệ thân mật hợp với chia đều, vì tương tác nhiều kiểu quá, khó mà đong ai làm nhiều hơn ai: người kiếm tiền giỏi hơn, người quán xuyến nhà cửa nhiều hơn, tính sao cho sòng phẳng? Chia đều là ổn nhất. Nhưng nhóm lớn thì chia theo công lại hiệu quả hơn. Một công ty trả lương từ CEO tới nhân viên bằng nhau tất thì chẳng ai buồn cố gắng. Nên đàn ông chuộng equity — hợp với nhóm lớn; phụ nữ chuộng equality — lý tưởng cho quan hệ gần.

Cạnh tranh, và cái tôi khác biệt

Nhóm càng lớn, cạnh tranh càng nhiều. Trong quan hệ đôi lứa, việc gì phải hơn thua với bạn đời, chứng minh mình giỏi hơn, nhanh hơn, mạnh hơn? Ganh đua kiểu đó thường chỉ làm quan hệ tệ đi. Nhưng trong nhóm lớn, chứng tỏ được giá trị là có thưởng đi kèm. Nên đàn ông — vốn hợp với vận hành trong nhóm lớn — ngả về cạnh tranh.

Cái lối quan hệ kiểu phụ nữ, ấm áp và gắn kết, lại ít đẩy nền văn hóa tiến lên bằng cái lối của đàn ông: nhiều nhóm lớn vừa hợp tác vừa đua nhau, cày cuốc, thử đủ phát minh để mong thắng đối thủ — chính cái guồng đó, dần dần, đẩy văn hóa đi tới.

Phụ nữ thường nhìn và mô tả bản thân qua các mối quan hệ — tôi là con của ai, vợ của ai, bạn của ai. Bản sắc của họ buộc chặt vào những sợi dây xã hội. Đàn ông thì nhấn cái làm mình khác người khác, nghĩ về mình như một cá nhân riêng biệt, độc nhất, đứng tách ra.

Đừng vội tưởng cái “đứng tách ra” đó nghĩa là đàn ông không cần xã hội. Ngược lại — nó chính là cách đàn ông hòa vào xã hội. Trong nhóm đàn ông, mỗi người chuyên một vai. Nhìn mấy tổ chức thành công nhất hôm nay, ví dụ một tập đoàn lớn: đầy người giỏi, mỗi người một việc khác nhau, ai cũng là chuyên gia ở phần của mình. Muốn trụ được trong một nhóm như vậy, bạn phải khác đi — mài cho mình một kỹ năng riêng.

Cho nên với đàn ông, trở nên khác biệt lại chính là cách thuộc về nhóm, cách giữ chỗ đứng. Nếu bạn là người duy nhất chơi được bass, hay tìm ra mạch nước, hay bắt được cá, hay code được cái phần mềm đó — họ không thể bỏ bạn. Một người mẹ thì đâu cần học thổi kèn trombone để con và chồng yêu mình; họ yêu cô ấy dù cô ấy chẳng biết thổi gì. Nên chuyện mài giũa kỹ năng riêng để “không thể thay thế” ít dính tới đời sống xã hội của phụ nữ.

Đàn ông nhìn chung không dễ thương bằng phụ nữ — và một phần lời giải nằm ở đây. Nếu bạn là người duy nhất thổi được trombone, ban nhạc giữ bạn bất kể bạn có dễ ưa hay không. Phải chọn giữa một người vui tính nhưng không biết nhạc và một người khô khan cục cằn nhưng thổi kèn hay, ban nhạc luôn chọn người thổi hay. Trong cái kiểu quan hệ mà đàn ông tạo ra, năng lực thường ăn đứt sự dễ thương — nhất là khi đó là năng lực hiếm và có giá.

“Phụ nữ và trẻ em trước”

Khi báo đài đưa tin thảm họa, họ hay nhấn “có cả phụ nữ và trẻ em” trong số nạn nhân. Cách nói đó ngầm bảo: mạng đàn ông rẻ hơn mạng phụ nữ và trẻ em. Đàn ông được kỳ vọng buông cuộc sống sớm hơn, không kêu ca, nếu điều đó cứu được một phụ nữ hay một đứa trẻ. Phim ảnh củng cố thêm — thử nhớ xem bạn xem được bao nhiêu cảnh phụ nữ hy sinh mạng để cứu một người đàn ông? Gần như không có. Ngoài đời, đàn ông được đòi hỏi diễn đúng cái kịch bản đó, và chấp nhận rằng mạng mình được định giá thấp hơn.

Vụ chìm tàu Titanic là ví dụ nổi tiếng nhất: chỗ trên xuồng cứu hộ ưu tiên phụ nữ và trẻ em, đàn ông ở lại con tàu đang chìm.

Lý do sâu xa vẫn là sinh sản. Ít đàn ông với nhiều phụ nữ vẫn đẻ ra nhiều trẻ con hơn là nhiều đàn ông với ít phụ nữ. Một nền văn hóa “tiết kiệm” đàn ông và giữ nhiều phụ nữ sẽ đông dân hơn, và thắng trong cuộc đua dân số. Nói phũ: xã hội có thể “tiêu hao” đàn ông mà không thiệt bằng tiêu hao phụ nữ.

Đàn ông là thứ được tạo ra, không phải sinh ra

Nhiều nền văn hóa bắt một cậu bé phải chứng tỏ trước khi được gọi là đàn ông. Có nơi chàng trai phải săn được con thú lớn, kể cả loài nguy hiểm. Có nơi cậu bé phải qua những nghi thức thử thách thể xác đau đớn mới được nể như một người đàn ông. Đàn ông được làm ra, và cái quá trình làm ra đó đầy thử thách và hiểm nguy.

Chuyển từ bé gái thành phụ nữ thì được xem là chuyện sinh học tự nhiên — cơ thể lớn lên, thay đổi, tự động và không tránh được. Còn chuyển từ bé trai thành đàn ông lại là một sự kiện xã hội, tùy vào thành tựu và sự nể trọng giành được. Một nghiên cứu hỏi người ta hiểu thế nào khi ai đó nói mình “đánh mất bản sắc giới”. Khi một người đàn ông nói anh ta thấy mình “không còn là đàn ông nữa”, người ta hiểu là anh ta đã thất bại trong việc giành sự tôn trọng — chẳng hạn không lo nổi cho gia đình. Khi một phụ nữ nói tương tự, người ta lại nghĩ chắc cô ấy trải qua thay đổi gì đó về mặt sinh lý. Đàn ông là một định nghĩa xã hội; phụ nữ là một thực tế sinh học.

Trong lịch sử phương Tây, đàn ông đấu kiếm, đấu súng để bảo vệ hình ảnh của mình. Chữ “danh dự” chính là sự tôn trọng, và nó tối quan trọng với đàn ông. Nhiều người tưởng đấu tay đôi là cách phân xử đúng sai — ai thắng thì đúng. Gần như sai. Người ta đấu chỉ để chứng minh danh dự, và còn tự hào về những vết sẹo mang về. Vì sao vết sẹo lại là dấu hiệu được nể? Vì dám đặt thân mình vào chỗ nguy hiểm là cách nói: tôi không phải kẻ để coi thường, tôi xem danh dự trọng hơn cả mạng sống.

Sản xuất nhiều hơn tiêu thụ

Phong trào nữ quyền hay nói đời phụ nữ nhiều áp lực, và một nguồn áp lực là họ bị đánh giá bằng thứ họ không kiểm soát được — như nhan sắc. Phụ nữ cùng lắm đổi được quần áo, trang điểm, ăn kiêng; chứ tuổi trẻ và vẻ đẹp thì không mua lại được, mất rồi khó lấy lại.

Còn đàn ông bị đánh giá bằng thứ phần lớn nằm trong tầm kiểm soát. Ở mặt đó thì dễ thở hơn phụ nữ, nhưng ở mặt khác lại nặng: đàn ông phải liên tục vượt qua, chinh phục, thắng — không có điểm dừng cho phép nghỉ.

Chuyện đàn ông phải cạnh tranh để được nể là một cú sốc lớn với Norah Vincent — một phụ nữ đồng tính, ủng hộ nữ quyền, đã cải trang sống như đàn ông suốt nhiều tháng để viết sách. Cô tưởng khi “thành đàn ông” sẽ hưởng đủ đặc quyền xã hội dành cho phái nam. Cô sốc khi nhận ra mình bị đẩy vào một vai vừa dữ dằn vừa mệt mỏi, với đòi hỏi phải làm và phải đua một cách tàn nhẫn.

Một phụ nữ vẫn là phụ nữ, dù cô làm ra của cải hay chỉ tiêu xài. Nhưng để thành đàn ông, người ta phải sản xuất nhiều hơn tiêu thụ. Bước đầu tiên là làm ra đủ nuôi thân. Một chàng trai đã lớn mà không kiếm nổi cho mình miếng ăn thì chưa được coi là đàn ông.

Tự nuôi thân rõ ràng không phải điều kiện để làm phụ nữ. Suốt lịch sử, rất nhiều phụ nữ được đàn ông nuôi, và điều đó chẳng làm họ bớt được tôn trọng. Nhưng một anh chàng sống bám người khác thì chưa trọn là đàn ông. Cái sợ phụ thuộc thực ra là sợ mình “nhỏ” hơn một người đàn ông. Chả thế mà đàn ông hay ngần ngừ khi phải nhờ vả, ngại hỏi đường người lạ, hay chần chừ bước vào một mối quan hệ mà người phụ nữ sẽ là người lo cho mình.

Mà tự nuôi thân vẫn chưa đủ. Đàn ông còn phải làm dư ra để lo cho phụ nữ và con cái. Đó là lý do “làm trụ cột” là trọng tâm trong cách phụ nữ đánh giá đàn ông, và cách đàn ông đánh giá chính mình. Đàn ông thấy tệ nhất không phải khi không lo nổi cho bản thân, mà khi không lo nổi cho con.

Mất việc nghĩa là anh ta không còn sản xuất nhiều hơn tiêu thụ — anh ta thấy mình “nhỏ” đi. Không lạ khi thất nghiệp đôi lúc kéo theo cả trục trặc chuyện chăn gối: người đàn ông không việc làm thấy mình kém cỏi, và cơ thể ghi nhận cái mất mát đó theo cách của nó.

Ai được lợi khi định nghĩa “đàn ông” theo kiểu sản xuất nhiều hơn tiêu thụ? Chính nền văn hóa. Suốt lịch sử, riêng phụ nữ không làm ra đủ để giúp một nền văn hóa thắng các đối thủ; nó cần đàn ông tạo ra phần dư. Nếu thuyết phục được hầu hết đàn ông làm dư ra, cả cộng đồng giàu lên — phần dư đó nuôi được trẻ con, người già, người bệnh, và cả lính để chống ngoại xâm hay mở đất. Chẳng ai đi hô “này, hãy sản xuất nhiều hơn tiêu thụ” cả — người ta gói gọn nó trong ba chữ: “hãy là đàn ông”.

Vươn tới sự lớn lao

Làm nên chuyện lớn tức là đóng góp được gì đó cho cộng đồng. Không ai được nể vì thứ mình nhận; sự nể trọng là phần thưởng cho thứ mình cho đi. Và người muốn làm nên chuyện lớn thì gần như không thể sống một đời dễ dãi, nuông chiều, sung sướng.

Muốn thấy ai đó sống thảnh thơi hưởng thụ, đừng tìm ở người đàn ông trên đỉnh — hãy nhìn vợ con của họ. Kiểu này đúng tới tận bây giờ: đàn ông ở đỉnh có thể gom được nhiều của, mua được nhà đẹp, nhưng lại gần như không có thời gian tận hưởng, vì còn mải làm. Thành người “nghiện việc” nghĩa là bạn không hưởng được thành quả của chính mình — nhưng vợ bạn thì có.

Càng nhiều đàn ông lao vào phấn đấu, nền văn hóa càng lợi. Nước Mỹ lớn mạnh phần lớn nhờ có nhiều người đàn ông chịu đua, chịu cống hiến. Phần lớn cái vĩ đại đó do đàn ông dựng nên.

Tiền, phụ nữ và trẻ con

Nền văn hóa mạnh lên nhờ của cải, và trong lịch sử, phần lớn của cải do đàn ông làm ra. Nhưng nó cần một phần của cải đó chảy về phía phụ nữ, và nhất là chảy thẳng tới trẻ con — vốn là tương lai. Có những người đàn ông sẵn lòng dốc tiền lo cho con; có những người thì không mấy mặn mà. Không nền văn hóa nào để đàn ông ôm hết của trong khi phụ nữ đói. Phải có cơ chế chuyển của từ đàn ông sang phụ nữ — nhiều xã hội hiện đại làm việc này bằng thuế.

Của cải sinh sôi qua trao đổi, buôn bán. Vậy phụ nữ lấy gì để đổi lại của cải của đàn ông, nhất là những phụ nữ không có nghề và kỹ năng bán được?

Tình dục là một câu trả lời. Tôi biết đây không phải cái nhìn lãng mạn hay lý tưởng gì về chuyện nam nữ, nhưng nó được nhiều bằng chứng đỡ. Mại dâm là kiểu trao đổi tiền lấy tình dục trần trụi nhất. Lý thuyết “kinh tế học tình dục” dựa trên quan sát rằng đàn ông muốn tình dục nhiều hơn phụ nữ. Hệ quả: đàn ông ở thế mặc cả yếu, phải mang lại cho phụ nữ thứ gì đó ngoài tình dục thì mới được. Dù là mại dâm, hẹn hò hay hôn nhân, phụ nữ thường không phải trả tiền để có tình dục; đàn ông thì thường phải.

Trao đổi tiền lấy tình dục — qua hôn nhân và các tục lệ khác — là một trong những nền móng của phần lớn các nền văn hóa, vì nó là cách hữu hiệu để chuyển tiền từ đàn ông sang phụ nữ. Tình dục khiến đàn ông chịu ký vào cuộc hôn nhân. Nhưng khi hôn nhân xấu đi, hoặc người vợ nhạt chuyện chăn gối, người chồng có thể bắt đầu thấy “vụ này không còn hời” và muốn một thỏa thuận mới với người mới. Nếu anh ta bỏ vợ, ai lo cho cô ấy? Ai trả tiền nuôi đứa con lớn lên thành người có ích?

Mỗi nền văn hóa xử theo một cách. Có nơi cấm ly hôn. Có nơi cho đa thê — đàn ông lấy vợ mới để thỏa mãn, miễn vẫn chu cấp cho vợ cũ và con. Lời giải mà phần lớn nền văn hóa đi tới là: buộc đàn ông tiếp tục chuyển của cho vợ cũ và con, kể cả sau ly hôn.

Các xã hội hiện đại ca ngợi tình yêu hết lời. Nhạc, phim, sách cứ lặp đi lặp lại rằng tình yêu là mãi mãi. Kỳ thực đó là chuyện lạ, vì phần lớn nghiên cứu cho thấy kiểu tình yêu lãng mạn, đắm say chỉ là giai đoạn tạm thời và có xu hướng phai theo năm tháng. Nhưng cái ảo tưởng “yêu vĩnh cửu” lại quan trọng, vì hệ thống văn hóa chạy tốt nhất khi người ta cưới và giữ được cuộc hôn nhân. Nếu một người đàn ông tỉnh táo nhận ra cảm xúc của mình chỉ là nhất thời, anh ta sẽ ngại ký một cam kết chia tiền cho người kia tới suốt đời. Vậy nên văn hóa nuôi niềm tin rằng tình yêu sẽ mãnh liệt trọn kiếp — để đàn ông gật đầu. Lúc anh ta đồng ý cưới là lúc tình đang dâng, và chia tiền với người phụ nữ trông như cái giá hợp lý để giữ mãi cái cảm giác tuyệt vời ấy (cộng thêm tình dục). Anh ta không ngờ cái cam kết trả tiền sẽ sống dai hơn nhiều so với men say ban đầu.

Vậy, tóm lại là gì?

Nếu thế giới vắng đàn ông, mất mát lớn nhất có lẽ là sự tiến bộ — vì tiến bộ dựa nhiều vào những thứ đàn ông làm: cạnh tranh, mạo hiểm, đổi mới, xây những thứ to lớn.

Đàn ông kể chuyện cười nhiều hơn, và phụ nữ cười nhiều hơn. Một thế giới không có đàn ông chắc sẽ ít tiếng cười hơn hẳn.

Và ừ, nhìn chung đàn ông không dễ thương bằng phụ nữ. Nhưng họ sẽ làm mọi cách để phụ nữ tin là họ dễ thương.

Bạn nghĩ sao, có gì muốn bổ sung về đàn ông thì cứ thoải mái chia sẻ nhé.