Người giàu khác người nghèo như thế nào

Trong bài này tôi muốn nói về một điều tưởng nhỏ nhưng hoá ra không nhỏ: người giàu và người nghèo nhìn “sự lựa chọn” khác nhau như thế nào — nhìn dưới góc độ tâm lý học. Cụ thể là địa vị xã hội của một người (tiền bạc, học vấn, nghề nghiệp của gia đình) đã âm thầm định hình cách họ hiểu về việc lựa chọn ra sao.

Bình thường mình ít khi để ý lựa chọn quan trọng cỡ nào trong đời sống hằng ngày. Nhưng thử nghĩ mà xem: mặc gì, ăn gì, mấy giờ dậy, hôm nay làm gì, cưới ai, khi nào có con… cả ngày của mình gần như là một chuỗi lựa chọn nối tiếp nhau. Và điều các nhà nghiên cứu tâm lý phát hiện ra là: vị trí xã hội của một người ảnh hưởng rất sâu đến cách người đó cảm nhận về chính những lựa chọn của mình.

Với người có điều kiện, lựa chọn là cách khẳng định “tôi là ai”

Với người sinh ra trong gia đình khá giả, học hành đầy đủ — ví dụ có tấm bằng đại học bốn năm — thì việc đưa ra lựa chọn là một phần rất căn bản của đời sống, và gắn chặt với cách họ nghĩ về bản thân.

Thử hình dung môi trường lớn lên của một đứa trẻ rồi sau này tốt nghiệp đại học. Đứa bé đó quen với việc được chọn từ rất sớm: chọn món trong bữa ăn, chọn đồ chơi cho buổi sáng. Lớn hơn chút thì được hỏi muốn chơi môn thể thao nào, học nhạc cụ gì. Lên đại học lại được chọn chuyên ngành, và còn được khuyến khích chọn cái hợp với năng lực, sở thích của mình nhất. Cứ như vậy, những đứa trẻ trong gia đình tương đối đủ đầy lớn lên với cảm giác lựa chọn là chuyện đương nhiên, và thấy thích thú khi được chọn cái gì đó riêng, độc đáo, để tách mình ra khỏi đám đông.

Với người ít điều kiện, hoà vào tập thể mới là điều dễ chịu

Giờ nhìn sang môi trường của những đứa trẻ ít điều kiện hơn. Ít nguồn lực nghĩa là ít lựa chọn: bữa ăn ít món để chọn, ít đồ chơi, ít cơ hội nghề nghiệp về sau, ít quyền quyết định sống ở khu nào. Lớn lên trong hoàn cảnh như vậy, “lựa chọn” tự nhiên không còn là thứ được đề cao hay quan trọng đến thế. Thay vào đó, người ta thấy dễ chịu hơn khi hoà vào số đông, hơn là cố chọn một cái gì thật khác để nổi bật.

Loạt nghiên cứu của Nicole Stephens ở Đại học Northwestern cho thấy đúng như vậy. Chẳng hạn khi được mời chọn một cây bút trong một mớ bút, người mới tốt nghiệp phổ thông thường chọn cây giống với đa số những cây còn lại — phản ánh mong muốn “giống mọi người”. Ngược lại, người tốt nghiệp đại học hay chọn đúng cây bút khác biệt, cái duy nhất trong đám — phản ánh mong muốn nổi bật hơn người khác.

Trong một nghiên cứu khác, Stephens và cộng sự hỏi những người làm nghề lao động phổ thông (ví dụ lính cứu hoả) rằng họ thấy sao khi lỡ chọn giống bạn mình — kiểu mua chiếc xe trùng với xe của bạn. Với nhóm lao động, chuyện trùng nhau đó lại đem lại cảm giác dễ chịu, gần gũi. Còn với người có bằng cử nhân quản trị kinh doanh, đúng cái tình huống trùng đó lại làm họ thấy bực.

Ở một nghiên cứu nữa, người tham gia được tặng một cây bút coi như quà cảm ơn vì đã làm khảo sát. Người tốt nghiệp phổ thông vui vẻ nhận. Còn người tốt nghiệp đại học thì muốn được tự tay chọn cây bút cho mình.

Nghe thì có vẻ vụn vặt — chuyện cái bút thôi mà — nhưng nó cho thấy môi trường xã hội mình lớn lên đã âm thầm định hình cả cách mình cảm nhận về những lựa chọn nhỏ nhất trong ngày. Và một khác biệt tâm lý cốt lõi như vậy nhiều khả năng còn lan sang rất nhiều lĩnh vực khác của cuộc sống.

Tham khảo

Stephens, N. M., Fryberg, S. A., & Markus, H. R. (2011). When Choice Does Not Equal Freedom: A Sociocultural Analysis of Agency in Working-Class American Contexts Social Psychological and Personality Science DOI: 10.1177/1948550610378757

Stephens, N. M., Markus, H. R., & Townsend, S. (2007). Choice as an act of meaning: The case of social class Journal of Personality and Social Psychology DOI: 10.1037/0022-3514.93.5.814

Kraus MW, Piff PK, Mendoza-Denton R, Rheinschmidt ML, & Keltner D (2012). Social class, solipsism, and contextualism: How the rich are different from the poor. Psychological review, 119 (3), 546-72 PMID: 22775498

Nguồn: PsychologyToday

Phần II: Người giàu khác người nghèo ở chỗ nào — chuyện thấu cảm

Ở phần này tôi muốn bàn tiếp: tầng lớp xã hội ảnh hưởng thế nào đến khả năng thấu cảm.

Cảm xúc là một phần quan trọng của đời sống — nó gần như một thứ ngôn ngữ khác mà ta dùng để nói chuyện với nhau. Chính vì vậy mà đời sống xã hội phụ thuộc rất nhiều vào thấu cảm, tức là khả năng chia sẻ và hiểu được trải nghiệm cảm xúc của người khác. Thấu cảm gồm nhiều mảng. Một mảng là thấu cảm chính xác — đọc đúng người kia đang cảm thấy gì, hiểu được trải nghiệm bên trong của họ. Một mảng khác là lây lan cảm xúc — mức độ ta vô thức bắt chước hoặc “dính” theo cảm xúc của người đối diện.

Tôi tin rằng khác biệt giữa người ở tầng lớp cao và tầng lớp thấp dẫn tới khác biệt trong thấu cảm. Lý do đơn giản: người ít điều kiện sống phụ thuộc vào môi trường xung quanh và vào người khác nhiều hơn. Nguồn lực kinh tế, xã hội ít đi nghĩa là họ phải trông cậy vào những yếu tố bên ngoài tầm kiểm soát của mình. Vì vậy, nếu đọc sai cảm xúc người khác, họ mất mát nhiều hơn.

Ngược lại, người dư dả có thể sống ổn ngay cả khi không đọc trúng cảm xúc của người xung quanh — vì họ ít phải phụ thuộc. Nói cách khác, người ở trên vẫn có thể thoải mái dù chẳng để tâm mấy đến cảm xúc kẻ khác, còn người ở dưới thì buộc phải để ý, phải cảnh giác, vì đó là cách họ nhìn ra cơ hội và tránh những cú thiệt thòi ngầm.

Nghiên cứu ủng hộ điều này. Trong một khảo sát, các nhân viên ở Đại học Toronto với trình độ học vấn khác nhau làm một bài kiểm tra trí thông minh cảm xúc: nhìn ảnh khuôn mặt và đoán người trong ảnh đang cảm thấy gì. Bất ngờ là nhóm mới tốt nghiệp phổ thông đoán chính xác hơn nhóm tốt nghiệp đại học. Ở một phần khác của nghiên cứu, sinh viên tham gia một buổi phỏng vấn xin việc giả cùng nhau, xong rồi đoán bạn mình lúc nãy cảm thấy thế nào. Kết quả: người tự nhận mình thuộc tầng lớp cao đoán tệ hơn hẳn so với người tầng lớp thấp (Kraus và cộng sự, 2010).

Vì người tầng lớp thấp phụ thuộc vào môi trường và vào người khác nhiều hơn, ta cũng có thể đoán họ sẽ “lây” cảm xúc mạnh hơn trong lúc tương tác. Chính vì lúc nào cũng phải để ý cảm xúc người xung quanh, họ dễ vô tình cảm nhận luôn cái người kia đang cảm thấy.

Và nghiên cứu cho thấy đúng như vậy. Trong một thí nghiệm, mọi người tham gia một trò trêu chọc nhau với bạn bè: mỗi người được đặt một biệt danh và kể một câu chuyện vui về bạn mình. Người tham gia khai thu nhập và học vấn của bố mẹ, đồng thời tự chấm cảm xúc của mình trước và trong lúc trêu chọc. Điều thú vị là: ở nhóm tầng lớp thấp, những cảm xúc tiêu cực (giận, khinh, ghê tởm) dần trở nên giống với cảm xúc của bạn họ trong quá trình tương tác. Tức là nếu người bạn thấy khó chịu, thì người tầng lớp thấp cũng có xu hướng thấy khó chịu theo. Còn cảm xúc tiêu cực của người tầng lớp cao thì gần như độc lập, không bị bạn kéo theo (Kraus, Horberg và cộng sự, 2011). Điều đáng nói là không phải người tầng lớp cao hoàn toàn “trơ” — với cảm xúc tích cực thì ai cũng lây như nhau, bất kể tầng lớp. Chỉ riêng với những cảm xúc thù địch, khó chịu, thì mới chỉ có nhóm tầng lớp thấp mới vô tình bị cuốn theo cảm xúc của bạn mình.

Kraus, MW, Horberg, EJ, Goetz, J, & Keltner, D. (2011). Social class rank, threat vigilance, and hostile reactivity Personality and Social Psychology Bulletin DOI: 10.1177/0146167211410987

Kraus MW, Côté S, & Keltner D (2010). Social class, contextualism, and empathic accuracy. Psychological science, 21 (11), 1716-23 PMID: 20974714

Nguồn: PsychologyToday