Hiệu ứng Zeigarnik: Một cách đơn giản để đánh bại sự trì hoãn

Có một câu chuyện quen thuộc kể rằng Bluma Zeigarnik ngồi trong quán cà phê và để ý người bồi bàn: họ nhớ vanh vách những order chưa thanh toán, nhưng vừa tính tiền xong là quên sạch. Chuyện đã khép lại thì trí nhớ cũng buông ra. Để kiểm chứng cái linh cảm đó, bà quay về phòng thí nghiệm.

Bà cho những người tham gia làm 20 việc nhỏ đơn giản, kiểu giải câu đố (Zeigarnik, 1927), và cố tình ngắt ngang họ giữa chừng ở một số việc. Xong xuôi, bà hỏi họ nhớ mình đã làm những việc nào. Kết quả: những việc bị bỏ dở được nhớ nhiều gấp đôi so với những việc đã hoàn thành.

Việc dang dở cứ nằm lại trong đầu, đòi được làm cho xong. Còn việc đã hoàn thành thì tâm trí buông ra, dọn chỗ cho thứ khác.

Chuyện dang dở bám lấy đầu ta như thế nào

Gần 60 năm sau, Kenneth McGraw và cộng sự làm lại một biến thể của thí nghiệm này (McGraw et al., 1982). Lần này người tham gia phải giải một câu đố cực khó, và họ bị ngắt trước khi ai kịp giải xong, rồi được thông báo là nghiên cứu đã kết thúc. Vậy mà gần 90% vẫn ngồi lại giải tiếp — dù chẳng còn ai yêu cầu.

Bạn đã thấy hiệu ứng này ở khắp nơi mà không gọi tên nó.

Phim truyền hình dài tập sống được nhờ đúng một chiêu: cắt ngang ở khúc gay cấn nhất. Nhân vật chính hình như vừa rơi xuống vực, nhưng tập phim dừng lại ngay đó, chưa cho bạn biết sống chết ra sao. Rồi hiện lên dòng “còn tiếp…”. Thế là tuần sau bạn lại mở ti vi, vì cái dấu hỏi kia vẫn treo lơ lửng trong đầu.

Charles Dickens dùng đúng thủ pháp đó từ hơn một thế kỷ trước. Nhiều tiểu thuyết của ông, như Oliver Twist, về sau in trọn thành sách, nhưng ban đầu ra từng kỳ trên báo. Mỗi kỳ dừng ở một nút thắt chưa gỡ, để lại trong đầu độc giả một câu hỏi day dứt. Người ta kể có những độc giả Mỹ đứng chờ sẵn ở bến cảng New York, ngóng con tàu chở kỳ báo tiếp theo từ Anh sang, chỉ để biết chuyện gì xảy ra kế đó.

Điểm chung của mọi ví dụ trên: khi người ta đã bắt đầu một việc, họ có xu hướng muốn làm cho xong.

Vì sao đây là vũ khí chống trì hoãn

Trì hoãn tệ nhất khi trước mặt ta là một việc lớn mà ta cứ né, không dám bắt đầu. Thường là vì không biết bắt đầu thế nào, thậm chí không biết bắt đầu từ đâu. Cái đống deadline báo cáo cuối tháng, luận văn còn nguyên trang trắng, cái phòng bừa bộn dọn hoài không xong — càng nghĩ tới phần khó nhất, ta càng thấy nặng và càng lùi.

Hiệu ứng Zeigarnik chỉ ra một lối thoát đơn giản đến bất ngờ: cứ bắt đầu ở đâu đó. Đâu cũng được.

Đừng lao vào phần khó nhất trước. Chọn một mẩu dễ nhất mà làm. Viết được cái tiêu đề, mở file lên gõ vài dòng lộn xộn, rửa vài cái chén trong bồn — chỉ cần chạm tay vào một phần của việc, những phần còn lại có xu hướng kéo theo. Một khi đã khởi động, kể cả bằng bước chẳng quan trọng gì, sẽ có một lực trong đầu thôi thúc bạn làm cho trọn. Đúng như câu người ta hay nói: đã bắt đầu thì phải làm cho xong.

Kỹ thuật này đơn giản nhưng ta hay quên, vì tâm trí cứ dán vào phần khó nhất của công việc. Chính cái cảm giác ngán ngẩm khi hình dung phần khó ấy mới là thứ nuôi lớn sự trì hoãn — chứ không phải bản thân công việc.

Có một điều kiện cần lưu ý. Hiệu ứng này không mạnh khi bạn không thực sự muốn đạt mục tiêu, hoặc không tin mình làm nổi. Với những mục tiêu chung chung, mờ nhạt — không hấp dẫn cũng chẳng khả thi — thì tâm trí chẳng buồn giữ chúng lại, nên bỏ dở cũng không thấy vướng.

Nhưng nếu bạn thật sự coi trọng mục tiêu và tin nó nằm trong tầm tay, thì chỉ một bước đầu tiên thôi cũng có thể là ranh giới giữa làm được và bỏ cuộc.

Nguồn: spring.org.uk