Bạn nên tin vào trực giác của mình hay là xem xét cẩn thận?

Ai cũng từng trải qua chuyện này: khoanh tròn một đáp án trong bài trắc nghiệm, rồi tần ngần một lúc lại gạch đi chọn câu khác. Hay đang ưng một căn phòng trọ, về nhà nằm nghĩ lại thấy phân vân, sáng hôm sau đổi ý sang căn thứ hai. Rốt cuộc thì nên tin vào linh cảm ban đầu, hay nên ngồi lại cân nhắc cho kỹ?

Câu trả lời ngắn gọn: với những quyết định quan trọng, hãy chịu khó nghĩ cho kỹ.

Nghĩ kỹ thường cho kết quả tốt hơn

Năm 1984, nhóm nghiên cứu do tiến sĩ Ludy Benjamin dẫn đầu đã gom lại kết quả của 33 nghiên cứu trải suốt 70 năm. Họ phát hiện: những người sửa lại câu trả lời làm bài tốt hơn những người bám chặt vào đáp án đầu tiên. Thực tế chẳng ai bị điểm thấp hơn chỉ vì đã đổi ý. Kết quả này được tiến sĩ Alex Heidenberg và Benjamin Layne kiểm chứng lại vào năm 2012.

Điều thú vị là ngay cả dân chuyên nghiệp cũng vậy. Cũng năm 2012, nhóm của tiến sĩ J.H. Moxley cho các kỳ thủ cờ xem những thế cờ hóc búa và yêu cầu họ “nói to suy nghĩ” trong lúc tính nước đi. Nhờ đó, các nhà nghiên cứu so được nước đi bật ra đầu tiên với nước đi họ chọn sau khi đã cân nhắc. Kết quả rõ ràng: nước đi đầu tiên tệ hơn, kể cả ở những thế cờ đơn giản.

Vậy trực giác để làm gì?

Nói vậy không có nghĩa là cứ mặc kệ linh cảm. Theo tiến sĩ Daniel Kahneman, mỗi quyết định là sản phẩm của hai hệ thống: một hệ nhanh, chạy bằng trực giác và cảm xúc; một hệ chậm hơn, chạy bằng suy nghĩ và cân nhắc. Kahneman ví hoạt động trực giác giống như các giác quan — nghe, nhìn. Thử nghĩ xem: khi liếc mắt thấy một thứ gì đó thoáng qua, bạn làm gì tiếp theo? Bạn quay đầu nhìn kỹ, để mắt xử lý nó chi tiết hơn.

Đó chính là cách hay nhất để hiểu vai trò của trực giác khi ra quyết định: linh cảm không phải để bạn nhắm mắt làm theo, mà là tín hiệu báo rằng lựa chọn này đáng để dừng lại nghĩ thêm.

Nhưng còn một chuyện quan trọng nữa: trực giác của bạn đến từ hiểu biết hay từ chỗ mù mờ? Nhóm của tiến sĩ Michel Tuan Pham ở Columbia Business School từng nhờ mọi người dự đoán đủ thứ sự kiện tương lai: ai sẽ là ứng viên tổng thống của đảng Dân chủ năm 2008, phim nào ăn khách phòng vé, ai vô địch American Idol, chỉ số Dow Jones lên xuống ra sao, đội nào đoạt cúp bóng đá đại học. Kết quả nhất quán: những người càng tin vào cảm giác của mình lại càng đoán trúng. Các nhà nghiên cứu gọi đây là hiệu ứng tiên tri cảm xúc (the emotional oracle effect).

Có điều, phải kèm một lời cảnh báo. Chính nhóm này cũng thấy độ chính xác của trực giác tùy thuộc vào việc người đó biết bao nhiêu về lĩnh vực đang đoán. Ví dụ, chỉ những ai có ít nhiều theo dõi mùa giải mới hưởng lợi khi tin vào linh cảm lúc đoán đội vô địch. Nói cách khác, trực giác chỉ đáng tin khi bạn đang quyết định hay dự đoán trong lĩnh vực mình thật sự am hiểu.

Nghĩ theo hướng đó thì hai chuyện tưởng mâu thuẫn lại khớp với nhau. Anh thợ sửa xe nghe tiếng máy là “thấy” ngay chỗ hỏng — trực giác đó đáng tin, vì nó xây trên hàng nghìn lần mở máy. Còn cái linh cảm “chắc căn hộ này ổn” của người lần đầu đi thuê nhà thì nên đem ra soi lại cho kỹ. Trực giác lên tiếng, phần suy nghĩ chậm kiểm tra lại — để đâu là kinh nghiệm thật, đâu chỉ là cảm giác nhất thời.

———————————

Tham khảo

Benjamin, L.T., Cavell, T.A., & Shallenberger, W.R. (1984). Staying with initial answers on objective tests: Is it a myth? Teaching of Psychology, 11, 133-141.

Heidenberg, A.J., & Layne, B. (2012). Answer Changing: A Conditional Argument“. College Student Journal, 16 Jul, 2012.

Kahneman, D. (2011). Thinking, fast and slow. New York: Farrar, Straus and Giroux

Moxley, J. H., Ericsson, K. A., Charness, N., & Krampe, R. T. (2012). The role of intuition and deliberative thinking in experts’ superior tactical decision-making. Cognition, 124, 72-78.

Pham, M.T., Lee, L., & Stephen, A.T. (in press). Feeling the future: The emotional oracle effect. Journal of Consumer Research, 39.

Nguồn: PsychologyToday